Make your own free website on Tripod.com

Taariikhda

Taariikhda dadka muhiinka ah

Home | Taariikhda Migaha | Taariikhda Dowladaha Somaliya | Taariikhda Gobolka Sanaag | Taariikhda Siyaasiyiinta | Taariikhda dadka muhiinka ah | Taakhiida Sports ka somalia | Taariikhda Qaadka | Taariikhda Abwanada | Taariikhda Fananad | Taariikhda Personal Computers

 WAXAAD KU SOO DHAWAATAA TAARIIKHDA DADKA MUHIIMKAA AH
By: Maxamed C/laahi Cali Tiriig.
Waxaa isku soo hagajiyey websit ka
Hilinkatoosan online
oo aan ka soo qatay  
 
 
Aabbihii Waxbarashada: Maxamuud Axmed Cali

Waxa igu takhlan wax badan. Waxaan tebanayaa wax badan. Waxaan tiigsadaa wax maqan, waxana tasoobi kara wax badan. Tilmaanta lagu soo baadi sooci karo magaca Maxamuud Axmed Cali in ay tahay Aabbihii Tacliinta ummaddeenna waa arrin lagu wada qanacsan yahay oo aanu maanta muran ka taagnayn. Hase yeeshee waxa tabashada dareenku sii kordhaysaa, guhaad iyo canaan kobocsan oo qalbiga ogoggiisa ka soo go’ayna kugu taagmayaan marka intaas hoos looga sii daadego ee wax la iska weydiiyo sooyaalka iyo taariikh-nololeedkii shakhsiyaddaas mudan, shakhsiyaddaas magaceedu maamuuska iyo milgaha leeyahay, shakhsiyaaddaas maqaamka sare ku leh taariikhda ummadda, godka ma-guuraanka ahna ka fadhiisata sooyaalka ummadda iyo dhigaalladeeda ay ku dhaashato, kuna indha kuulato ee hiraalkeeda ku astaysan.


Dad badan oo weliba u togan inta isku tirisa in ay aqoonta ehel u yihiin, waxna barteen, ayaa waxa aanay ogayn ama aanay soo rogan karin wax dhaafsiisan ama ka durugsan in Maxamuud Axmed Cali ahaa Aabbihii waxbarashada, waxana suurta gal ah in dad badan oo jiilasha dambe ka mid ahina aanay xitaa intaasba haynin, in xitaa magacuba aanu maskaxdooda ku jirin, soona hor marin ogaalkooda. Miyaanay suurta gal ahayn in magacuba tasoobo, in da’faceedda hadda koraysa iyo kuwa soo socdaaba aanay la kulmin magaca Maxamuud Axmed Cali iyo inta kale ee inta badan ka mudan! Ma jirto dunida guudkeeda meel iska bannaani. Halka wax ka baxaan iskama bannaanaato ee waxa buuxiya wax kale. Tolow maxaa dhacaya haddii magaca Maxamuud Axmed Cali iyo hebello kale halkooda ka baxaan? Miyaanay suurta gal ahayn in wax sawaaban oo taban, boolina ahi soo baxaan oo halkooda fadhiistaan! Ummad aan taariikh sugan lahayni waa ummad aan jiritaan sugan lahayn!


Halistaas bidhaamaysa ayaa joogtaynaysa in loo hollado in la raadiyo, waxna laga qoro duug-yaal badan oo tiir-dhexaad u ah taariikhda ummadda iyo hidde-sidayaasheeda ay ku dhaadato. Maxamuud Axmed Cali Alle ha u naxariistee waxa uu ka mid yahay tiirarkaas waaweyn ee sooyaalka ummadda, waxanu macagiisu buuxinayaa oo lagu soo baadi-sooci karaa tilmaansi-ahaan nuxurka ereyadii Alle ha u naxariistee C/laahi Qarshe : Aqoon la’aani waa iftiin la’aan. Waxa uu Maxamuud ahaa aasaasihii iyo hirgeliyihii waxbarashada casriga ah, waxanu ahaa macallinkii suurta geliyey in ay tacliin qaataan oo wax bartaan, aflaxaanna koox ahaan in badan oo ka mid ah qalinleydii ugu horreysey ee soomaalida.
Maxamuud Axmed Cali waxa uu ku dhashay gobolka Togdheer, degmada Burco hilaad-ahaan kala guurkii labadii qarni ee tegey (dhammaadkii qarnigii 19aad iyo bilowgii qarnigii 20aad). Waxa uu Maxamuud waxbarashadiisa aasaasiga ah ku qaatay magaalada Berbera dugsi ku yaalley oo wax lagu bari jirey arday isugu jirtey Carab iyo Hindi. Waxa uu ka mid ahaa arday fara-ku-tiris ah oo soomaali ah oo dugsigaas loo oggolaaday. Sannadkii 1919kii waxa waxbarasho loogu diray waddanka Suudaan, waxanu tacliintiisa ka bilaabay magaalada Khartuum kulliyad lagu baran jirey macallinnimada oo loo yaqaanney Bakhta Al-Ruda. Dhammaadkii tobanlihii 1920aadkii ayaa Maxamuud Axmed Cali ka soo laabtay waxbarashadaas.
Markii uu gumaysigu soo galay arlada soomaalida waxa la yimi oo weheliyey kooxo horseed u ahaa waxbarasho ka soo jeedda oo laga soo dheegtey Diinta Kiristaanka. Waxa 1891 dugsiyo noocaas ah oo Baaderi (wadaad masiixi ah) madax u yahay laga furay magaalada Berbera iyo Bulla-xaar. 1905-tiina waxa laga furay magaalada Saylac. Waxa dugsiyadaas ugu caansanaa Dhaymoole oo ahaa duleedka Berbera. Dadkii soomaalidu waxa ay ka hor yimaaddeen furitaanka dugsiyadaas. Waxa soomaalidu la diiddanayd ubadkooda in la baro diin aan ahayn diintooda Islaamka, waxana soo baxay dareen muujinaya in qasdiga ka dambeeya iskuulladaasi uu yahay mid la xidhiidha fidinta Diinta Kiristaanka. Sidaas darteed way xidhmeen muddo ka dib dugsiyadaasi. Iskuulladaas Baaderiga raggii ugu horreyey ee waxbarashada ka bilaabay waxa ka mid ahaa Alle ha u naxariistee Xaaji Faarax Oomaar, Xuseen Kaatoli, Ciise Faranji, Axmed Cali (Maykal Maryama aabbihii), Fideer, Maxamuud Diiriye Suulaawe iyo qaar kale. Waxa markii dugsiyada Baaderigu xidhmeen nimankaas loo qaaday dhinaca magaalada Cadan oo looga sii ambaqaaday tacliintaas Baaderiga.
Markii uu Maxamuud Axmed Cali waxbarshada Suudaan ka soo laabtay, waxa uu noqday shaqaale dawladeed. Waxa uu Maxamuud ku baraarugsanaa ahmiyadda ay waxbarashadu leedahay, waxanu ka dheregsanaa oo fahansanaa khilaafka dhex-yaallaa soomaalida iyo maamulayaashii gumaysiga. Sidaas darteed waxa uu ka fekerey in ubadka soomaalidu ay helaan waxbarasho ka duwan taas fashilantay ee Baaderigu hormuudka u ahaa. Waxa uu isku taxalujiyey in gumaysigu taageero u fidiyo rugihii waxbarashada ee soomaalida oo ahaa malcaamadihii qur’aanka, si la isugu soo taago oo ubadka loogu oggolaado in ay ka qayb qaataan barashada aqoonta kale ee caadiga ah oo Maxamuud Axmed Cali uu gadh-wadeen ka ahaa. Waxa uu Maxamuud Axmed Cali la noolaa dadkiisa, waxanu hiil u ahaa, una taagnaa sii horu marintiisa. Waxa uu daba joogey dedaalkii soo taxnaa ee Sh. Yuusuf Kownayn ee Alif wax maleh, Ba’ hoos ku hal leh ama Alif la’ kor-dhabey, Alif la’ hoos-dhebey, Alif laa godey, waxanu ku qanacsanaa in hore halkaas looga sii heetiyo oo tallaabo kale la sii ruqaansado.
Maxamuud Axmed Cali waxa uu geed dheer iyo mid gaabanba u koray in uu aqoon ku ababiyo ubadka soomaalida iyo sidii loo heli lahaa goobihii waxbarashada lagu siin lahaa ee la isugu keeni lahaa marka ay malcaamadaha ka soo aflaxaan. Maxamuud waxa uu geli jirey safarro dhaadheer si uu u soo ururiyo carruur waxbarashadaas ka qayb qaadata. Waxa uu kaxaysan jirey rakuub (awr la fuulo) ama faras, waxanu dhex mari jirey dhulka daaqsinka ah ee beelaha xoolo dhaqatada reer guuraaga ah ee soomaalida. Waxa uu weydiisan jirey in ay 20 ama 10 ama 5 wiil ku daraan, si uu u geeyo goobaha waxbarashada. Inta badan waa lagu diidi jirey arrintaas, meelaha qaarna waxa uu kala kulmi jirey or iyo canbaarayn. Dadku waxa ay uga biya-diidayeen waxbarashada casriga ah, waxa ay ka dareen qabeen dugsiyadii bilowga ahaa ee Baaderigu hor kuutinayey, hase yeeshee Maxamuud Axmed Cali waxa uu aqoonsanaa, una muuqatey baahida loo qabey in la abuuro waxbarasho maaddi ah oo la jaanqaadi karta diinta iyo dhaqanka ummadda oo aan ahayn taas laga wayiigayey ee baaderiyeysnayd.


1929 oo ku beegnayd xilligii uu Maxamuud waxbarashada ka soo laabtay, waxa dhulkii soomaalida ee uu Ingriisku xukumi jirey (British Somaliland Protectrate) ka furnaa dhowr iskuul oo Ingriisku maal gelin jirey, niman waddaado ah ayaana ardayda ugu dhigi jirey qorista iyo akhriska carabida iyo barashada xisaabta. Dhinacii kale Talyaanigu xukumayey ee Koonfurta waxa xilligaas si fiican uga hana qaadayey dugsiyo badan oo hoos tegayey Kiniisadda Talyaaniga, waxanay dugsiyadaasi ka furnaayeen magaalooyinka Muqdisho, Marka, Baraawe, Jilib, Afgooye, Baydhabo, Kismaayo, Raas Xaafuun iyo meelo kale. Talyaanigu kalama kulmin Koonfurta cadaadiskii iyo diidmadii waxbarashada ee Ingriisku kala kulmay Waqooyiga. Taas ayaana keentay in dugsiyo badani hore uga furmaan Koonfurta. Hormuudkii waxbarashada xilligaas bilowga ahaa ee geyigaas soomaalida ee Talyaanigu gumaysanayey (Koonfurta) waxa uu ahaa Alle ha u naxariistee Macallin Jaamac Bilaal oo dedaal weyn u galay tis-qaadka dugsiyada waxbarashada ee magaalada Muqdisho iyo nawaaxideeda. Fartii Cismaaniyada oo uu horseed u ahaa Alle naxariistii janno ha geeyee Cismaan Yuusuf Keenadiid ayaa iyana xoog ku lahayd meelo badan oo dhulalka soomaalida ka mid ah. Udub-xooggii dhaqanka iyo hiddaha soomaalida Muuse Galaal ayaa isna dedaal u galay xilliyadii kuwaas ku taxnaa kobcinta iyo soo bandhigidda bilicda iyo qanninamada suugaanta iyo afka soomaaliga.
Sannadihii 1930-naadkii waxa kordhaysey tirada dugsiyada, waxana iskuullo laga dhisay magaalooyinka Berbera, Burco iyo Hargeysa. 1936 waxa Ingriisku Somaliland u soo magacaabay agaasimihii ugu horreeyey ee arrimaha waxbarashada. Agaasimahaasi markii uu magaalada Burco soo gaadhey waxa lagala hor yimi bannaan-baxyo xoog leh, dadna ay ku dhinteen. Maxamuud Axmed Cali iyo rag kale oo la fogaan-arag ahaa waxa ay isku deyayeen mar walba in la isku soo dhoweeyo soomaalida iyo waxbarashada. Waxa xilligaas durba la bilaabay dhaqdhaqaaqii ciyaaraha (sports) gaar ahaan cayaaraha fudud, sida jimicsiyada iwm.
Waxa ay Maxamuud aragti-wadaag ahaayeen Alle ha u naxariistee Cabdi Siciid Xuseen oo Cadan wax ka soo bartay, una go’ay gardaadinta iyo kobcinta cayaaraha (Sportiga). Cabdi Siciid waxa aynu ugu yeedhi karnaa Aabbihii Sportiga. Waxa la tilmaamaa in maalin lagula soo qamaamay dhagxaan magaalada Berbera Cabdi Siciid iyo Maxamuud Axmed oo carruur jimicsi ku siinaya deyr meel iskuul ah ku dhex yaalla. Waxa laga tibaax bixiyaa in niman sheedda ka halacsadeen carruur jimicsi ahaan u foor-foororsanaysa, waxanay u maleeyeen in carruurtu sujuudsan tahay. Suuqa dadkii joogey ayay ku dhex dheceen, waxanay ku dhiillo geliyeen in carruurtii lagu khasbayo in ay cadceedda u sujuudaan. Waxa halkaas ka dhashay baa la yidhi weerar lagu soo qaaday goobtaas carruurtu jimicsiga ku qaadanaysey.
Xilligii dagaalkii 2aad ee dunida waxa magaalooyinka waaweyn ka furmay iskuullo kale oo cusub, waxanu Ingriisku bilaabay maal gelinta 19 malcaamadood oo ku yaalley Berbera, Burco, Hargeysa iyo magaalooyin kale. Waxa xilligaas ka dib soo iftiimayey dareen hoosta ka xarriiqaya in indho ka duwan kuwii hore lagu eegayo dugsiyadaas laabta la soo kacayey ee waxbarashada, Maxamuud Axmed Calina uu gadh-wadeenka ka ahaa. Waxa furmay dugsiyadii Sheekh iyo Cammuud oo lagu qaadan jirey ilaa tacliinta dugsiga sare. 1953 waxa magaalada Burco laga furay dugsigii u horreeyey ee hablaha, waxana dalka ku baahay furitaanka dugsiyadii hoose iyo dhexe. Ragga culimada ah ee furitaanka dugsiyada iyo kobcintooda dhiiri gelinta siinayey, waxa ka mid ahaa Alle ha u naxariistee Sh. Ismaaciil Faarax oo magaalada Burco malcaamadaha iyo dugsiyadii ugu horreeyey macallin ka ahaa.
Aabbihii Waxbarashada- Maxamuud Axmed Cali waxa uu ibo-bixiyey, horseedna ka ahaa in ay wax bartaan dhalliinyaro badan oo degaanno kala duwan ka soo kala jeeda laga soo bilaabo bariga shishe ilaa galbeedka durugsan dhulkii loo yaqaanney British Somaliland Protectorate, maantana ah Jamhuuriyadda faca yar ee aan weli aqoonsiga ka helin beesha caalamka ee Somaliland. Waxa la tilmaamaa in kooxdii ugu horreysey ee qalinka ku raad barataa tacliintaas dhaladka ah ay ka mid ahaayeen: Sh. Xasan Maygaag Samatar, Maxamed Shire iyo Cali Jirde. Kooxdii labaadna waxa ka mid ahaa: Yuusuf X. Adan Qabille, Ismaaciil Yuusuf Samatar-Gaandi iyo Maxamed-Ruun Sh. Madar.
Aabbihii Waxbarashada- Maxamuud Axmed Cali waxa uu ahaa nin hal-adayg leh, lana falgalay oo ku milmay duxda hiddaha iyo dhaqanka soomaalida, kuna xidhan oo ka dab-qaata yaqiinta iyo diinta ummadda. Waxa dad xidhiidh gaar ah iyo aqoon u lahaa ii caddeeyeen in nolosha iyo hab-dhaqanka Maxamuud Axmed Cali ay muxaafid u ahaayeen si wax-ku-oolnimo ah dhaqanka iyo caqiidada ummadda, waxana qalbigiisa ku dheeraa oogidda salaadda. Ingriiska oo hoosta kala socdey shakhsiyaddiisa hanka weyn iyo miigganaantiisa qofnimo, ayaa jeclaa in uu Maxamuud Axmed gumeysiga wax uun kula bahoobo, lana wadaago dhinaca caadada iyo hab-dhaqanka nololeed ee wada macaamilka bulshaawiga ah, wuxuse Maxamuud Axmed Cali tusmaystay baadi-sooc (sumad) lagaga hamrado, lagaga haybadeysto, laguna taxgeliyo oo ah inuu naftiisa iyo ahaanshaha asalkiisa ixtiraamay, yeeshayna dedaal iyo firfircooni dhug leh, garasho leh, abbaarna leh oo ku astaysan dhaabadaynta dhaqanka iyo caqiidadiisa.

Aabbihii Waxbarashada- Maxamuud Axmed Cali waxa uu la dhashay oo ay walaalo ahaayeen labadoodaba Alle ha u naxariistee C/raxmaan Axmed Cali-Tuur oo ahaa nin ku xeel-dheer arrimaha diblomaasiyadda, ahaana madaxweynihii ugu horreeyey ee Jamhuuriyadda Somaliland.
Maxamuud Axmed Cali- Aabbihii Tacliintu waxa uu ku geeriyoodey magaalada Muqdisho horraantii 1980-naadka, Allena ha u naxariistee waxa uu ifka kaga tegey wiil iyo dhowr gabdhood iyo dad iyaga ka sii tafiirmay.
Kani waxa uu ahaa dheeg ku saabsan ibo-furka baadhitaan iyo daraaseyn ku taxmaysa Sooyaalkii Maxamuud Axmed Cali- Abbihii Waxbarashada, waxannuna ka martiyaynaa, ka quud-darraynaynaa, kana codsanaynaa qof kasta oo haya tibaax iyo tilmaan wax nagu biirin karta inuu noogu soo hagaajiyo Toobiyaha xidhiidh-tebineed (E-mail address) ee hoos inshu ugu tegi doonto. Horaa loo yidhi ‘Far keli ahi; fool ma dhaqdo iyo tabantaabaday laba gacmood; tamar ku yeeshaan’.
Isla toos toosinta wixii tuur iyo tirbiicooyin yeeshaa; turxaan ma leh, tawsna ma reebaan; tiskase aan la isla tiir-tiirin ee la isku tuur-tuuro, ayaa tiiraanyo reebi kara. Tubta toobiyeysan taas baanu u aragnaaye soo tebiya tilmaantiinna. Aabbihii Tacliinta_Maxamuud Axmed Cali.
Mahadnaq: waxa aan aad ugu mahadcelinaynaa abwaanka Yuusuf Cismaan Cabdille (Shaacir) oo sawirka Maxamuud Axmed Cali noogu deeqay.
Qalinkii Maxamed Baashe X. Xasan
Xidhiidhka:
Maxamed Bashe: mohamedbashe@yahoo.co.uk
Yaasiin Jaamac (Suldaan) : suldaan@aftahan.com
Mareegaha: www.aftahan.com ama www.hadrawi.com


 

Taariikh Nololeedkii Dr. Sh. Cabdicasiis Al-Rantiisi

 

Dr. Sheekh Cabdicasiis Cali Cabdilxafiid  Alrantiisi wuxuu ku dhashay tuulo yar oo la yidhaahdo Yibna oo u dhaxaysa Casqalaan iyo Yaafa taariikhdu markay ahayd 23/10/1947kii lix bilood markii uu jiray ayay sanadkii 1948kii reerkiisu u qaxeen xerada qaxootiga ee Khaan Yuunis oo ku taala gacanka Qasa, qoyskooduna wuxuu ka koobnaa 6 wiil iyo laba gabdhood.

     Lix sano markii uu jirey ayuu galay dugsi ay gacanta ku haysay Wakaaladda Gargaarka iyo Shaqo siinta Falastiiniyiinta. Sanadkii 1965kii ayuu dhammaystay waxbarashadiisa dugsiga sare.1972kii ayuu ka qalin jabiyay kulliyada caafimaadka ee Jaamacadda Al-Iskanderiya ee dalka Masar,isla jaamacddaas ayuu ka qaaday shahaadada Maajisteerka isagoo ku qaatay caafimaadka qaybta caruurta. Sanadkii 1976kii ayuu shaqo ka bilaabay dhakhtar Naasir la yidhaahdo oo ku yaala xerada Khaan Yuunis.

     Waxaa uu ka soo shaqeeyay Jaamacadda Qasa tan iyo intii la furay sanadkii 1978kii ,sanadkii 1983kii ayaa xabsiga loo taxaabay markii lagu eedeeyay inuu diiday bixinta cashuurta uu siinayo dawladda Israa'iil,  mar kale ayuu sanadkii 1988kii xidhnaa 21 cisho.Sanadkii 1987kii ayuu koox ka mid ah hormoodadii dhaqdhaqaaqyada Islaamiga ah la aasaasay Dhaqaaqa iskacaabinta Islaamiga ah ee Xamaas. 4.2.1988 ayaa xabsiga loo taxaabay iyadoo lagu eedeeyay inuu ka qayb qaatay falal ka dhan ah Israa'iil waxaanu ku jiray muddo laba sano iyo badh ah waxaana la soo daayay 4.9.1990kii.Isla sannadkaas ayaa haddana xabsiga loo taxaabay isagoo ku jiray muddo hal sano ah. Xabsiga ayuu ku dhex xafiday Quraanka Kariimka ah isagoo qol kula xidhnaa Ilaahay ha u naxariistee Sh. Axmed Yaasiin. 17.12.1992 ayaa isaga iyo 400 oo qof oo kale oo ka kala tirsanaa ururada Jihaad iyo Xamaas ayaa loo tarxiilay koonfurta Lubnaan halkaasoo ahayd meeshii uu magaciisu ku soo shaac baxay kaddib markii uu af hayeen u noqday dadka laga saaray waddankoodii.Kaddib markuu dib uga soo noqday xeradii ay koonfurta Lubnaan kaga jireen ayay ciidamada Israa'iiliyiintu haddana xabsiga u taxaabeen, halkaasoo uu ku jiray ilaa badhtamihii sanadkii 1997kii. Kaddib markii uu xabsiga ka soo baxayna waxaa xabsiga haddana dhigay xukuumadda Falastiiniyiinta ee ka jirta Qasa iyo Daanta galbeed halkaasoo dhawr jeer lagu celceliyay iyadoo marka uu ka soo baxaba mar kale lagu celinayay wuxuuna guud ahaan ku jiray celcelis ahaan 27 bilood.Bishii Juun 2003dii ayuu ka badbaaday gantaal ay ku dhufteen diyaaradaha Israa'iil gaadhi uu ku jirey isagoo gacanka Qasa jooga waxaana ka soo gaadhay dhaawac isaga iyo wiilkiisa oo la socday.Kaddib 22kii Maarso 2004ta markii la dilay hoggaamiyihii hore ee Xamaas Sh. Axmad Yaasiin Ilaahay ha u naxariistee ayaa loo doortay hoggaamiyaha Xamaas ee Qasa markaasoo uu ballan ku qaaday in loo aari doono, hase bil in ka yar dabadeed taariikhdu markay ahayd 17kii Abril 2004ta ayuu ku geeriyooday gantaal ay diyaaradaha Irsii'iil ku dhufteen gaadhi uu la socday waxaa kaloo isla goobtaas ku dhintay labo ruux oo la socday.Ilaahay ha u naxariisto

 

Taariikh Nololeedkii Sh. Axmed Yaasiin

Ilaahay ha u naxariistee wuxuu ku dhashay tuulo yar oo caan ah oo la yidhaahdo Jawratu Casqalaan bishii Juun sanadkii 1936, sanadkaas oo ahaa sanadkii ay qaraxday kacdoonadii lagaga soo horjeeday saamayntii ay Yuhuuddu ku soo yeelanaysay dhulka Falastiiniyiinta. Aabihii wuxuu dhintay isagoo shan sano jiray.

     Sh. Axmed Yaasiin wuxuu u soo joogay jabkii waynaa ee ku dhacay Carab sanadkii 1948kii isagoo waqtigaasi jirey 12 sano,dhacdadaas oo uu ka qaatay darsi saamayn wayn ku yeeshay noloshiisa siyaasadeed iyo fikirba,kana bartay in ay markasta Falastiiniyiintu muruqooda ku tashadaan.Isagoo dhacdadaas ka waramaya ayaa wuxuu yidhi:-"Ciidamadii kasocday waddamada Carabta ee ka soo dagaal galay Falastiin ayaa hubkii aannu haysannay naga qaaday iyagoo ku andcooday inaan la oggolaan karin in cid kale oo milaterigii Carbeed ahayni aanay haysan karin hub, markaasaa aayahayagii wuxuu ku xidhmay ciidamadaas, markii ay jabeenna waannu la jabnay , markaas oo ay qawlasatii Yuhuuddu bilawday inay baabiiyaan oo ay gumaadaan dadkii dhulka degenaa,haddii aannu haysan lahayn hubkayagiina maanta taariikhdu waji kaleayay yeelan lahayd".

     Magaaladii uu ku dhashay ayuu ka bilaabay dugsiga ilaa uu ka gaadhayay fasalka shanaad, hase yeeshee markii uu dhacay jabkii 1948kii ayuu reerkoodii ula qaxay gacanka Qasa.Baahidii waynayd ee reerkooda saamaysay ayaa ku kalliftay intii u dhaxaysay 1949-1950kii inuu waxbarashadiisa joojiyo si uu uga qayb qaato quudinta qoyskooda ballaadhnaa,isagoo ka shaqeeyay maqaaxi laga cuno fuulka, lix iyo toban jir markii uu gaadhay ayaa waxaa ku dhacay shil culus oo saamayn wayn ku yeeshay guud ahaan noloshiisa ilaa intii uu ka shahiidayay, kaasoo ahaa isagoo qoorta ka jabay sanadkii 1952 mar uu la ciyaarayay caruuro la fil ahaa,iyadoo 45 cisho kaddib markii nuuraddii qoorta lagaga duuduubay laga furay la ogaaday inuu inta noloshiisa ka hadhsan naafo aan waxba qabsan karin uu ahaan doono in lacaawiyo mooyaane, isagoo waqtigaas laga bilaabo kursi ku socon jiray. Naafadaas oo markii dambena ugu biiray xanuuno kale sida isagoo isha midig beelay kaddib markii ay ciidamada baadhista Yuhuudu jidh dil ku sameeyeen, isla markaana ishii kale aanu si fiican waxba uga arki kari jirin, sidoo kalena wuxuu qabay xanuuno dhagaha,sambabada iyo caloosha ah.

     Sanadkii 1958kii ayuu dhammaystay waxbarashadiisii dugsiga sare,isagoo bilaabay shaqo macalinimo ahayd,labaatan jir markii uu gaadhay ayuu ka qayb qaatay mudaaharaadyo lagaga soo horjeeday duulaankii saddex geesoodka ahaa ee lagu qaaday Masar sanadkii 1956kii, waxaana beryahaas soo baxday codkarnimadiisii iyadoo dhallinayrada iyo dadkoo dhamiba ay u soo joogsan jireen khudbadihiisii soo jiidashada badnaa taasoo keentay inay dabagalaan nabadsugiddii Masar oo waagaa ka talin jirtay gacanka Qasa ,sanadkii 1965kii ayayna xabsiga u taxaabeen iyagoo ku eedeeyay inuu xidhiidh la leeyahay ururka Ikhwaanulmuslimiinka ,isagoo xabsi keli ah ku jirey muddo bil ah.

     Sanadkii 1967kii markii ay Yuhuuddu wada qabsatay dhulka Falastiin oo gacanka Qasana ku jiro ayuu bilaabay inuu ku guubaabiyo dadka khudbadihiisii dhiirigalinta ahaa ee uu kaga soo horjeeday gumaysiga Yuhuudda ee dhulkoodii boobay,isagoo isla markaana ururin jirey kaalmooyin la siiyo qoysaska laga shahiiday iyo kuwa laga xidhan yahay,wuxuuna madax ka noqday kulanka Islaamka ee gacanka Qasa. Dhaqdhaqaaqyadiisaasina waxay ka cadhaysiiyeen Yuhuudda ,taasoo keentay in  sanadku markuu ahaa 1982kii la xidho ,laguna xukumo 13 sano oo xadhig adag ah, hase yeeshee 1985kii ayaa lagu sii daayay iswaydaarsi maxaabiis oo dhexmaray dawladda Israa'iil iyo Jabhadda Shacbiga Xoraynta Falastiin "Hoggaanka Guud".

   Sanadkii 1987kii ayuu Sh. Axmed Yaasiin kula heshiiyay koox ka mid hoggaamiyayaasha Islaamiga ah ee leh fikirka Ururka Ikhwaanulmuslimiinta aasaasidda urur Islaami ah oo la dagaalama Yuhuudda, ururkaas oo loo bixiyay "Dhaqdhaqaaqa Iskacaabinta Islaamiga ah" oo marka la soo gaabiyo loogu yeedho "Xamaas", waxaanu qayb laxaad leh ka qaatay kacdoonkii waqtigaas ka bilawday degaanada Falastiiniyiinta,kacdoonadaas oo loogu magac daray kacdoonkii Masaajidka, laga soo bilaaba waqtigaana waxa uu naqday Aabaha Ruuxiga ah ee dhaqdhaqaaqaas.

     18kii Mey 1989kii ayaa Sh.Axmed Yaasiin iyo xubno badan oo ka tirsan ururka xamaas xabsiga la dhigay iyadoo dawladda Israa'iil ku eedaysay inuu isagu ka dambeeyay aasaaska ururka Xamaas garabyadiisa Ciidan iyo nabadsugidba leh, ururkaas oo ka dambeeyay dilka askar badan oo Yuhuud ah iyo basaasiin badan oo iyaga u shaqeeyaba. 16kii bishii Obtoobar sanadkii 1991kii ayay maxkamad milatari ku xukuntay xabsi daayin(madaxaa ha ku furto) iyo waliba 15 sano oo xadhig dheeraada ah. 13kii bishii Diisambar 1992kii ayay koox naftood-hurayaal Falastiiniyiin ahi afduubeen askari Israa'iili ah si ay ugu badashaan Sh. Axmed Yaasiin iyo maxaabiis kale oo dad gaboobay ahaa, hasee yeeshee dawladda Israa'iil way diiday arrintaas iyadoo isku dayday inay xoog ku soo furato, isku daygaasna waxaa lagu dilay taliyihii ciidamada Yuhuudda ee isku daygaa samaynayay,askarigii la furanayay iyo taliyihii naftood-hurayaasha.Hase yeeshee Sh. Axmed Yaasiin waxaa lagu sii daayay maxaabiis ay iswaydaarsadeen dawladda Boqortooyada Urdun iyo dawladda Israa'iil, 1dii Oktoobar sanadkii 1997kii, iyadoo ay maxaabiista Yuhuuddu ahaayeen laba nin oo ka tirsanaa ciidamada sirdoonka Yuhuudda oo isku dayay inay ku dilaan madaxa xafiiska siyaasadda ee ururka Xamaas ku leeyahay Cammaan Khaalid Mashcal.

    Ka hor dilkan dhacay      ee ay Yuhuuddu ku dishay Ilaahay ha u naxariistee Sh. Axmed Yaasiin waxay 6dii Sebtember sanadkii 2003dii isku dayday dil ay helikobtarada Yuhuuddu la beegsadeen guri gacanka Qasa ku yaala oo uu ku jiray, weerarkaasna waxaa garabka midig ka soo gaadhay dhaawac fudud.Falkan u dambeeyay ee ay Yuhuuddu ku dishay Sh. Axmed Yaasiin waxaa uu dhacay isagoo ka soo baxay Masaajid ku yaal Qasa oo uu ku soo tukaday Salaaddii Subax, waxaa kaloo isla weerarkaa ku dhintay laba kalkaaliyayaashiisa ahaa. Ilaahay Naxariistii Jano ka ha waraabiyo dhammaantood. Aamiin.

more inf.. go to this web sit http://www.hilinkatoosan.com

Taariikh Nololeedkii Sheekh Maxamed Macallin

Maxamed Xaaji Cabdullaahi "Ingiriis"
Muqdisho, Soomaaliya

Waxaa dhawaan ku geeriyooday dalka Talyaaniga Sheekh Maxamed Macallin Xasan oo ahaa aabbihii baraarugga islaamdoonka Soomaaliyeed. Sheekh Maxamed Macallin waxaa lagu aasay magaalada Muqdisho, waxaana aaskiisa iskugu yimid kumanaan-kun oo qof oo iskugu jira culumada, ducaadda iyo dadweynaha ku nool Xamar. Bogga Islaamka ee tirsigan waxaan ku soo qaadanaynaa taariikh nololeedkii Sheekh Maxamed Macallin Xasan.

Sheekh Maxamed Macallin wuxuu ku dhashay sannadkii 1934-kii baadiyaha magaalada Buur Hakaba. Wuxuu Qur’aanka ku bartay isla goobtaas. Sagaal jir markuu ahaa ayuu Qur’aanka dhammeeyey, kaddib wuxuu billaabay inuu u safro dhanka galbeed iyo magaalada Harar, halkaas oo 20 sano ku dhowaad uu culuunta kala duwan ee Islaamka ku baranayay.

Kadib wuxuu u soo wareegay Sheekhu gobollada Waqooyi ee Soomaaliya, halkaas oo markii ugu horreysay Masjidka Jaamaca ah ee weyn ee magaalada Hargeysa uu ka billaabay tafsiirka Qur’aanka kariimka ah sannadkii 1952-kii. Muddo yar kadib wuxuu Shiikhu u safray dalka Masar halkaas oo waxbarashadiisa markii la qiimeeyey loo oggolaaday fasalka ugu dambeeya ee dugsiga sare ee Macaahidda Al-Azhar. Sannad kaddib wuxuu ku biiray Jaamacadda Al-Azhar, gaar ahaan. Kuliyadda Usuulu-Diin, qeybta caqiidada iyo falsafadda. Halkaasna wuxuu ka qaatay Shahaadada (M. A.) Mastrate. Dabadeed, wuxuu u gudbay darajada Diktorate PhD. Sheekh Maxamed wuxuu cilmibaarista ugu danbaysay ka qorayey Iimaanka iyo raadka uu ku leeyahay qofka iyo bulshada. Sheekhu isagoo aan dhamayn ayuu ku noqday Soomaaliya sanadkii 1968.

Intii uu Qaahira joogay Sheekh Maxamed wuxuu ahaa madaxa ardayda Soomaaliyeed ee halkaa ku noolayd. Febraayo 1968-dii ayuu Sheekh Maxamed Macallin Allaha u naxariistee ku soo laabtay dalka. Febraury illaa bishii September sanadkii 1968 wuxuu Shiikhu sameeyey daraasad la xiriirta xaaladda diineed ee dalka Soomaaliya ee uu xilligaas ku jiray dalku.

Waxaa u soo baxday inay aad ugu baahan yihiin bulshada Soomaaliyeed baridda iyo baraarujinta diinta Islaamka, waana midda keentay inuu September dabayaaqadeedii isla sanadkaa tafsiir ka billaabo masjidka weyn ee maqaamka Sheekh C/qaadir. Taariikhdan gaaban waxaan ka soo xigtay Sheekh Axmed Cabdi Dhicisoow oo ka mid ahaa raggii ay Shiikha aadka isugu dhowaayeen.

Sidoo kale, isagoo ka warramaya wixii kala qabsaday Sheekh Maxamed iyo dowladdii milateriga ayuu yiri Sheekh Axmed, sannad kaddib, markii xukuumaddii milateriga ay dalka ka dhalatay, baraarugga Islaamkana uu si wanaagsan uga socdo magaalada Muqdisho, wuxuu isku dayey maamulkii milateriga ahaa inuu Shiikha ka joojiyo Tafsiirka. Balse, Shiikhu wuu diiday, walow loo magacaabay Agaasimaha arrimaha diinta si uu isaga dhaafo tafsiirka. Sheekhu taa wuu ka dhega adaygay, wuxuuna si dardar ah u watay tafsiirkiisii oo ay u wehliyeen muxaadarooyin diini ah. Sheekh Axmed oo weli ka sii hadlaya arrintaas waxa uu yirii Maamulkii milateriga ahaa wuxuu kaloo isku dayey inuu Shiikha u magacaabo safiir si uu dibadda isaga dheereeyo balse Shiikhu taasna wuu diiday, waxayna keentay inuu ka mid noqdo 54-kii qofood ee shaqaalihii ugu horreeyey ee loo bixiyey liiskii madoobaa ee laga eryey dowladda, wuxuuna ahaa qofkii afraad ee liiskaas ku qornaa.

Arrintaasi uu ku dhaqaaqay maamulkii Maxamed Siyaad Barre waxba kama beddelin Sheekh Maxamed Macallin, sida uu noo sheegayo Sheekh Axmed Cabdi Dhicisow, maadaama uu lahaa dad fara badan oo aad u jeclaa noloshiisa wax ciriiri ah ma aysan gelin. Wuxuu sii watay Tafsiirkiisii. Dowladdii Barre ayaa xirtay sannadkii 1976-kii illaa 1982-kii isagoo ku xirnaa xabsigii Labaatan Jirow oo dhib badan loogu geystay. Markii la soo daayey ayuu dib u billaabay Tafsiirkiisii.

August 1984-kii ayaa mar kale amar lagu soo rogay inuu joojiyo tafsiirka, balse wuu diiday, taasina waxa ay keentay in mar kale la xiro xabsigana lagu jirdilo. Dhacdadaaas waxa ay keentay in dowlado badan oo Carbeed iyo dowlado magac ku leh dunida ay Shiikha u soo jeediyaan inuu dalka isaga soo baxo, noloshiisana ay kafaalo qaadayaan. Sheekh Maxamed Macallin ma uusan yeelin, wuxuuna ku adkeystay inuu dadkiisa diinta ku baraarujin doono oo dadkiisu ay u baahan yihiin.

Sheekh Maxamed Macallin Xasan ayaa cajal laga duubay, waxa uu ku sheegay in waxyaabihii ugu darnaa ee noloshiisa soo mara ay ahayd xariggii xabsigii Labaatan Jirow oo lagu gaarsiiyey rafaad iyo cadaab, nimankii askarta ahaa ee aan u xirnaa waxa ay sameynayeen wax kasta oo aniga i dhibaya ayuu yiri mar sii horreysay Sheekh Maxamed Macallin.

Xilli adag ayay ahayd xilligii uu xabsiga ku jiray Sheekhu. Waxaa magaalada Muqdisho ka furnaa 13 Orientation (goobaha hanuuninta dadka) oo Shuuciyadda dadka lagu hanuuniyo, taasina dadka waxay ugu yeereysay in uusan Ilaahay jirin oo dabeecaddu ay wax kasta iyadu maamuleyso. Sida Shiikhu uu sheegay waxaa jiray dad badan oo arrintaa ciidan u noqday. Waxaa Shiikhu dadka uga digi jiray intii aan la xirin shuuciyadda, isagoo aan waxba ka sheegi jirin dowladda. Waxaa dhacday in dadweynhii Soomaaliyeed, ha ahaado dadkii shaqaalaha, ama ganacsatada ama arday ama boolis ama ciidan kale inay ku soo xirmaan tafsiirkii Sheekh Maxamed. Halka ay goobihii Kacaanku ay dadka ku xareysan jireen ay dadkii ku yaraadeen Markaas ayaa la xiray Sheekh Maxamed Macallin.

Sida Sheekh Maxamed Macallin uu sheegay, waxaa u tagay maamulkii Kacaanka odoyaal, waxayna yiraahdeen shiikha haddii aad dambi ku haysataan noo sheeg, haddii kale annagaa damaaano qaadayna ee noo soo daaya. Markaas Maxamed Siyaad Barre waxaa la sheegaa inuu yiri ninkaan (Sheekha) dambi ma laha. Waa nin waddani ah oo toosan, laakiin asna Orientation buu furtay, annaguna 13 Orientation ayaan furannay. Isagii baa dadkii naga leexsaday kolka waan ka xoog badannahay, waana iska xareynay

Sheekhu wuxuu xabsiyadii dowladdii milatirga ku jiray muddo 11 sano iyo dheeraad ah. Waxa uu sheegay mar uu arrintaasi hadda ka hor ka hadlay Sheekhu inaanu is lahayn si ammaan ah ama adigoo nabad ah ayaad ka soo bixi doontaa xabsigii Labaatan Jirow. Markii uu xabsiga ka soo baxay waa uu xanuunsaday, kaddibna dibadda ayuu aaday. Qalliin ayaa lagu sameeyey, waana uu ku ladnaaday. Waxa uu dib ugu noqday casharkii, markuu sagaal cashar galay ayaa xabsiga lagu celiyey. Waxaa la moodayey in dadkii casharkiisa ku xirnaayeen ay is illoobeen, dadkiina waa ay ka soo dareen. Muddadaas dheer ee uu xirnaa, wax is beddel ah noloshiisa kuma imaan Sheekh Maxamed.

Sheekh Axmed Cabdi oo mar kale ka hadlaya sannadihii ugu dambeeyey ee Shiikha waxa uu yiri wuxuu ka mid ahaa shiikhu aasaasayaashii Kulanka Culumada Soomaaliyeed. Wuxuu ahaa Guddoomiyihii ugu horreeyey ee Kulankaas. Dagaalladii sokeeye kaddib wuxuu Tafsiirka ka billaabay masaajidka Isbahaysiga. Shiikhu wuxuu ahaa qof iimaankiisu sarreeyo, noloshiisa oo dhanna diinta ku kooban tahay, dadkana ay isugu mid yihiin. Aad ayuu u naxariis badnaa. Waxaan oran karaa wuxuu ahaa aabbaha baraarugga islaamdoonka Soomaaliyeed. Wuxuu ahaa nin saqi ah oo gacan furan. Hoggaamiye mujaahid ah, ummaddaana sheegi doonta waxtarkiisa. Qiyaastiisa oo idil waxay ku saleysnayd Islaamka. Ayuu yiri Sheekh Axmed Dhicisow.

Geeridiisa qof kasta ayaa ka naxay oo Soomaaliyeed. Waxa uu ku tiraabay Sheekh Axmed inay jeclaan lahaayeen inuu maanta la joogo, waxaa naga geeriyooday caalim Islaami ah, oo sida kaalintiisa lagu buuxiyaa ay adag tahay” ayuu yiri Sheekh Axmed Cabdi Dhicisow.

Sheekh Cumar Faaruuq oo la hadlayey idaacadda BBC-da, waxa uu ku tilmaamay Sheekh Maxamed Macallin inuu ahaa caalim aqoon qoto dheer u leh diinta Islaamka. Sidoo kale, Sheekh Cumar Faaruuq wuxuu sheegey in inta badan dadka maanta ku hawlan fidinta diinta Islaamku ay wax ka soo barteen Sheekha.

Shariif Cabdi Nuur oo ah nin caalim ah oo caan ka ah dalka Soomaaliya iyo dalalka Islaamkaba ayaa tibaaxay inuu ahaa Sheekh Maxamed Macallin nin furfuran oo faham badan. Isagoo u warramayey Laanta Afka-Soomaaliga ee BBC-da ayaa Shariif Cabdi Nuur, waxa uu yiri Sheekh Maxamed waxaan ku tilmaamayaa nin deggan oo aamus badan oo Qur’aan akhris badan oo laqwiga neceb. Waxa uu sheegay Shariifku inuu ahaa Sheekh Maxamed nin furfuran oo kaftan badan, “aniga iyo asaga waan isla kaftami jirnay kolkii uu ii yeerayo wuxuu iigu yeeri jiray Awkeey Shariif, anigana waxaan dhihi jiray “Shiikh Nawaaq.

Sheekh Maxamed waxaa lagu yaqaannay dadka uu ka weyn yahay inuu u adeego, xataa sida la ii sheegay shilka uu Shiikhu ku galay Sacuudiga waxay ahayd inuu u adeegay nin ay ku wada noolaayeen hal meel uu wax uga doonay dukaan. Dabadeed, asagoo jidka goynaya ayaa waxaa ku yimid gaari ordaya. Arrintaasi waa mid aan shaki lahayn oo lagu yiqiinnay shiikha. Tawaaduc iyo u jajabni dad u adeegidiisa mid lagu yaqaannay oo caam ah bay ahayd, Allaha u naxariisto” ayuu yiri Shariif Cabdi Nuur.

Sheekh Cabdiqani Sheekh Axmed oo mar noqday Wasiirka Caddaaladda iyo Arrimaha Diinta, xabsigana ay iskula jireen Sheekha ayaa ka sheekeeyey noloshii dheereyd ee xabsigii Labaatan Jirow. Dhaawac weyn bay ku tahay geerida Sheekh Maxamed Macallin dacwadda Islaamka, gaar ahaan dhulka Soomaalida ayuu yiri Sheekh Cabdiqani oo hadda ka tirsan xarunta cilmi baarista Fiqhiga ee dalka Kuwait.

Sheekh Maxamed Macallin, 30-kii sano ee aan soo dhaafnay dacwadda Islaamka intii uu ka geystay iyo intuu ka qaatay ma jiro ruux ka qaatay. Maxamed Macallin Allaha u naxariisto, geeridu xaq weeye laakiin aad iyo aad baan uga murugsannahay. Waxay ahayd waqti loo baahnaa dacwaddii uu Sheekh Maxamed waday iyo dhallinyaradii uu tacliiminayey, qaasatan tafsiirka Qur’aanka uu ku tarbiyadeyn jiray ayuu yiri Sheekh Cabdiqani.

Sheekh Cabdilqani isagoo ka hadlaya waxbarashadii Sheekha waxaana uu yiri Sheekh Maxamed markii uu tagay Jaamacadda raggii Soomaaliya ka yimid imtixaan ayaa laga qaadi jiray. Ninkii Sheekh Maxamed imtixaanka ka qaadayey inta uu istaagay ayuu madaxa ka dhunkaday. Sheekh Maxamed asagoo caalim ah buu tagay dalka Masar. Nin aad u fahmo badan ayuu ahaa. Xaafid Qur’aan ayuu ahaa, waxaana leeyahay maanta geeridiisu waxay nagu tahay khasaaro. Waa waqti aan u baahannahay oo dacwadda Islaamka Soomaalida looga baahan yahay.

Sheek Maxamed Xaaji Yuusuf oo ka mid ahaa culumadii ka soo qeyb-gashay aaska Sheekha ayaa isaguna ka hadlay, wuxuuna yiri, Sheekh Maxamed waxa uu ahaa ahammu-shaqsiya diiniya oo ku suga Soomaaliya. Hadda oo uu dhintayna ma lihi arrintaas ee waxaan qoray sanadkii 1982, mar ay I soo weydiiyeen Raabidadu. Waxaana marqaati ka ah sida ay maanta shacabka Soomaaliyeed u aaseen.

Mar ay odoyaal ka tirsan deegaanka Bay iyo Bakool wax ka weydiiyeen xabsigii labaatan jirow iyadoo laga furayo halkaas maxkamado Islaami ah, Sheekh Maxamed Macallin waxa uu sheegey, inuu xilligaasi ahaa xilligii ugu adkaa noloshiisa. Waxay odoyaashaasi ugu tageen hoteelkii uu deggenaa, waxaana ay ku yiraahdeen Sheekhow waxaan ka mid ahayn ardaydaadii Tafsiirka kaa baran jirtay. Xabsigii Labaatan Jirow markii aad ku jirtay xaaladdaada waan la soconnay ee waxaan ku su’aaleynaa sidee ayaad u kala garan jirtay sannadka, maalmaha, usbuuca iyo bishaba?.

Waxa uu su’aashaasi uga jawaabay Sheekh Maxamed Macallin waxaan ahaa xaafid Qur’aan. Usbuuca waxaan ula socday toddobada jallaad ayaan maalin walba jallaad ka aqrin jiray. Bishana waxaan ula socday maalin walba jus ayaan akhrin jiray. Sannadkana, cilmiga xiddigaha ayaan wax ka aqiinnay, waxaana xiddigaha iyo qorraxdaba kala socday duleel yar oo ku yaallay saqafka kore ee qolka. Muddo kaddib duleelkii yaraa ayaa geed ka soo dul baxay oo iga qariyey xiddigaha sidii aan u arki lahaa. Madaxa askarta xabsiga ayaa la ii geyn jiray maalmo kaddib si la ii wareysto xaaladdeyda. Waxaan u sheegay in meel duleel ah oo ay qorraxdu ka soo gasho ay dhib igu hayn jirtay, Ilaahay baa meeshii qorraxdu ka soo galaysay ka soo bixiyey geed oo qaraxdii aan ka reystay. Kolkaa aniga waxaan rabaa si geedka loo gooyo, isla markiiba way gooyeen, waana sidii aan rabay ayuu yiri Sheekhu.

Mar uu ka hadlayey wixii ugu yaab badnaa ee uu kala kulmay xabsigaas, waxa uu yiri waxaa iigu yaab badnaa inay anigu caado ii ahayd inaan salaad walba aadaamo, waxayna igu yiraahdeen askartu ‘waa inaad joojisaa aadaanka.’ Waxaan iri xabsiyada dalka oo dhan waa laga aadaamaa ee maxaa keligey la iga rabaa, waxayna yiraahdeen ‘waa amar jooji,’ anigana ma aanan joojin oo sidii ayaan u watay aadaankii kaddibna qolkii dhexdiisii ayay igu xir xireen (miig). Isma lahayn adoo nool ayaad ka baxaysaa ayuu yiri Sheekh Maxamed Macallin. Sidii anigoo u rafaadsan ayaa la iga soo beddelay Labaatan Jirow oo waxaa la i soo beddelay Xabsiga Dhexe, waxaana la igu xiray qol ciriiri ah oo Shimbiroole la yiraahdo, magacaasna waxaa loogu bixiyey waxaa ka buuxay dhilqo fara badan oo sidii shimbiraha oo kale kugu soo dagaya. Kaddib askartii gudaha ee xabsiga ayaa go’aansatay inay wax ii qabtaan. Qolkii ayay iga soo bixiyeen, kaddibna inta ay dhaqeen oo ay mariyeen rinji kaddibna ay ku xireen nal ayay igu yiraahdeen ‘Shiikhow naga raalli ahaaw,’ markaas kaddibna waxay noqotay in qolkii ay ku soo bixiyaan maxaabiista kale laaluush si ay u soo galaan ayuu yiri Sheekh Maxamed Macallin Xasan.

Dhallinyarada baraarugga Islaamka ee Muqdisho ayaa ka sameeyey Sheekh Maxamed Macalliin qoraallo badan oo taariikhdiisa ku saabsan, waxaana ay ka sheekeeyeen bilowgiisii geeddi socodka iyo markii uu billaabay inuu raadiyo cilmiga diinta. Waxaa qoraalladaasi ku jira in markii Shiikhu yaraa ee uu geeriyooda aabbihiis Macallin Xasan, ay isku qabsadeen adeeradiis iyo abtiyaashiis. Waxaa dhex galay isticmaarkii waagaa joogay oo labada dhinac laba gees kala istaajiyey, dabadeedna amray in Sheekha oo yar la istaajiyo dhexdooda, kaddibna halka uu raaco ay qaadanayaan. Dabadeed wuxuu shiikhu raacay abtiyaashiis, sida uu sheegayo mid ka mid ah dhallinyaradii Shiikha haysay taariikhdiisa.

Abtigii ayaa inta uu u dhiibay kitaab safiino ah safar ku soo daray si uu kitaab ugu aqristo Baydhabo. Beydhabadii kuma uusan nagaanin Shiikhu oo asagoo meel fadhiya oo nin Imaam uu tujiyey is leh kitaabka ha kuu akhriyo ayaa nin kale soo ag fariistay oo yiri ‘kaalay anigaa kuu akhrinaayo oo galbeed baan ku geynayaa.’ Ninkii buu iska soo raacay. Wuxuu yimid Jigjiga iyo agagaarkeeda. Sheekh la yiraahdo Sheekh Maxamed C/llaahi oo dugsi meesha ku haya ayuu arkay. Habeen bey la hoydeen asaga iyo dad kale. Sheekhuna wuxuu ku haray halkaas oo uu ka bilaabay kitaabkii ugu horreeyey Safiinaha ah oo muqtasir ah.

Dugsigii markii dambe Sheekh Maxamed Macallin Xasan ayaa la wareegay. Macallin dugsi ayuu noqday oo la yaqaan oo ay ku soo dagaan xerta iyo Shiikhoodaba. Waxaa meesha ugu yimid nin Sheekh ah oo la yiraahdo Xaaji Cali oo ka yimid Sacuudiga magaalada Maka, wuxuuna dugsi ku qabtay magaalada Dirirdhabe oo aad looga aflaxay. Sheekhu wuxuu markaas aqristay kutubta naxwaha iyo fiqiga intooda hoose, wuxuuna ka raacday cilmi badan ayay ku qoreen majalad ka hadlaysa taariikhda Sheekha. Sidoo kale, Sheekhu wuxuu arday u noqday culimo waaweyn oo ay ka mid yihiin Sheekh Cali Jowhar iyo Sheekh Buraawi.

Sheekhu, markii uu ka tagay gobolka Soomaali Galbeed waa uu lugeeyey, waxaana uu maray dalalka Itoobiya, Ereteriya, Suudaan illaa uu ka gaaray dalka Masar dabayaaqadi sannadkii 1958-kii. Inta uusan ka tegin gobolka Soomaali Galbeed waxa uu ka yimid magaalada Hargeysa oo uu ka soo baxay, waxa uu maray Jigjiga iyo magaalooyin kale oo bariga dalka Itoobiya ah. Intii uu joogay Masar Sheekhu wuxuu arday u noqday Sheekhul-Azharkii xilligaas, Sheekh Cabdulxaliim Maxmuud. Sheekh Cabdulxaliim Maxmuud ayaa u ahaa ninka la talinayey markii uu diyaarinayey PhD-da.

Sheekh Maxamed Macallin Xasan, waxa uu dalka Masar wax ka baranayey markii ay sida adag isugu hayeen dalkaas xarakada Al-Ikhwaanul Muslimiinka iyo dowladda, dabayaaqadii sannadkii 1950-kii iyo bartamihii 60-kii. Waxay ahayd waqti ay isku herdiyayaan xarakooyin fara badan oo dhanka saaxada fikriga iyo siyaasadda. Xarakada walaalaha Muslimiinta ayaa aad u shaac baxday. Sheekha waxaa raad ku yeeshay afkaarta raggii hormoodka ka ahaa oo u akhriyey kutubadooda. Waxaa ka mid ahaa culumadaas Al-Imaam Shahiid Xasan Al-Banaa, Shahiid Sayid Qudub, Hudeybi. Markii Sayid Qudub la daldaleyey, Shiikhu waxa uu joogay Qaahira, wuxuuna u sheegay BBC-da inuu runtii aad ugu saamoobay arrintaas, aadna uga xumaaday.

Sheekh Maxamed Macallin waxa uu ku lahaa magac weyn iyo taariikh dheer Soomaaliyaa. Waxa uu ahaa caalim laga tixgeliyo dhulalka Muslimiinta. Dacwadii Sheekh Maxamed Macallin Ilaahay waa barakeeyey, waxayna aqbalaadda in badan oo ka mid ah dadweynaha iyo culumada Soomaaliyeed. Sidaasna wuxuu ku noqday aabbaha saxwada Islaamka ee Soomaaliya. Sheekha aaskiisii waxaa iskugu yimid culumo farabadan oo kala leh itijaahyo iyo aragtiyo kala duwan, kana kala tirsan ururrada Islaamdoonka Soomaaliyeed. Shiikhu wuxuu ifka kaga tagay hal wiil iyo saddex gabdhood iyo hooyadood.

Geeridiisu waxa ay ka nixisay dhammaan dadka Soomaaliyeed. Sidaasi darteed, Sheekhaas weyn ee caanka ah waxaan leennahay Alle ha u naxariisto, ha u nuuriyo xabaasha, iilka neecaw udgoon iyo ha ku siiyo naruuro, Aamiin.

http://www.himilo.com

TAARIIKH NOLOLEEDKII Abdullahi Mohamud Hassan OO KU CAAN DHEERAA (MATUKADE) 1924-2001

Abdullahi Mohamud Hassan oo ku dhashay Gobolka Muduga, wuxuu hana qaaday isagoo aad u dhallin yar, wuxuu ahaa nin keligiis wax is baray, wuxuu ku caan baxay waxbarasho jaceyl, karti dheeraad ah, dadaal aan kala go’ lahayn, iyo inuu ahaa nin an la loodin karin oo an marna ka waaban runta, xaq ku dirirka iyo waxa u aaminsanyahay.

Wuxuu ahaa nin aad waxbarashada u jecel, tabobarro aad u farabadanna ku qaatay xirfadiisa isagoo u aaday waxbarasho waddamo badan oo ay ka mid yahiin Talyaaniga, Ingriiska, Maraykan iyo Rush-ka..

Wuxuu aad ugu dadaalay inuu waxbaro caruurtiisa si ay dadkooda iyo dalkoodaba u anfacaan.

Wuxuu u soo shaqeeyey dalkiisa iyo dadkiisaba muddo aad u dheer isagoo inta badan ka tirsanaa Ciidanka Boliska Somaliyeed.

Waxuu u soo dagaalamay xorriyadii dalka, is hortaagidii xukunkii kali taliyaha ahaa ee Mohamed Siyad Barre, waqatigan danbana dib u soo celinta dowlanimadii Somaliyeed iyo qoridda taariihk nololeedkiisii iyo taariikhda Somaliya guud ahaanba.

Si uu u difaaco qadiyadda saxa iyo qaranimada Somaliyeed, waxuu u babac dhigay shaqo ka erid, musaafiris iyo xabis aad u dheer intaba.

Waxaan halkaan idiin ku soo gudbinayna taariihkdiisii oo aad u gaaban.

  1. 1924 Abdullahi Mohamud Hassan wuxuu ku dhashay Gobolka Mudug ee Dalka Somaliya
  2. 1942 wuxuu ku biiray ciidamadii Boliska ee waqtigaas oo la oranjiray "Gendarmeria"
  3. 1944 wuxuu ku biiray SYL
  4. 1950 waxaa laga eryey ciidamadda boliska, oo Talyaanigu ku eedeeyey inuu kaalmeeyo SYL
  5. 1952 wuxuu ku jiray laba nin oo SYL u diratay dalka Ethiopia si ay uga codsadaan in Ethiopia ay garab istaagto qadiyadda SYL
  6. 1953 wuxuu ku biiray ciidamada Boliska ee Kenya halkaas oo u ka soo shaqeeyey muddo sideed sano ah.
  7. 1960 wuxuu ku soo laabtay dalka somaliya oo u ka qaybgalay dabaaldagii xoriyadda is maalintaasna uu ku biiray ciidamada Boliska.
  8. 1961 waxaa loo magacaabay inuu hogaamiyo ciidamada gaarka ah (Special Branch) ee gobolada waqooyiga ee Somalia
  9. 1964 waxaa loo magacaabay inuu hogaamiyo ciidamada gaarka ah (Special Branch) ee dalka oo dhan
  10. 1967 waxaa loo beddeley taliyaha ciidamada boliska ee jubada hoose.
  11. 1969 wuxuu ka mid ahaa madaxdii gobolka jubada hoose oo xilka la wareegay markii waddanka inqlaabku ka dhacay.
  12. 1970 wuxuu ku jiray ragii ugu horeeyey oo Mohamed Siyaad Barre ka wareejiyey ciidamada asagoo lagu magacaabay Gudoomiyaha Gobolka Togdheer (Governor)
  13. 1972 waxuu ku jiray dadkii ugu horeeyey oo loo masaafuriyey Russia. Halkaas oo uu ka bilaabay wax barasho Jaamacadeed ( Lavof University)
  14. 1974 si lama filaan ah ayaa loogu magacaabay inuu noqdo hogaamiyaha ciidamada Boliska Somaliyeed (Commander in chief)
  15. 1978 ayaa la xiray iyadoo lagu eedeeyey inuu ka soo horjeedo kacaankii Mohamed Siyad Barre, halkaasna u ku xiranaa xabiskii caanka ahaa ee LAANTA BUUR muddo dhan LIX SANO IYO AFAR BILOOD
  16. 1984 ayaa laga sii daayey xabisgii, wuuna diiday inuu jago cusub ka qabto wadanka in kastoo Mohamed Siyaad barre u soo jeediyey.
  17. 1990 mar kale ayaa la xiray isagoo ku jiray odayaashii Somaliyeed oo saxiixay warqadii caanka ahayd ee la magacbaxday "MANIFESTO"
  18. 1991- 2000 wuxuu aad isugu masquuliyey inuu ka qayb qaato dib u soo celintii dowladnimada Somaliyeed asagoo ka qayb galay shirar kala duwan oo ay ka midiahiin kii 1991 ee dalka Jabuti iyo 1993 dalka Ethiopia
  19. 2001, Axad Lulyo 8, 1dii aroornimo ayuu ku geeriyooday gurigiisa, aydoo ay la joogaan dhammaan caruurtiis, magaalada Lorton, Virginia ee Dalka Maraykanka
  20. Waxaa lagu aasi doona Gobolka Mudug ee Dalka Somaliya
  21. Wuxuu ka tagey Xaaskiisa Xalima Warsame iyo 26 qof oo isuku jira waxuu dalay iyo waxay sii dhaleen.
  22. Waxaa dhawaan soo bixi doona boog uu qoray Marxuumku oo ka hadlaya taariikh nololedkiisii iyo taariikhda Somaliya guud ahaan laga bilaabo xorriyad u dirirkii ilaa iyo burbuka waqtigan lagu jiro
  23. Allaha u naxriiso Abdullahi Mohamud Hassan, samir iyo iimanna allaha ka siiyo eheladiisii iyo asxaabtiisiiba iyo Ummada Somaliyeed Guud ahaanba.

Taariikh Nololeedka Beeldaaje Xaaji Abdullahi
- Thursday, October 21, 2004 at 13:52
  

 TACSI:  MARXUUM BEELDAAJE XAAJI C/LAAHI BEELDAAJE -

 

Bismilaahi Rahmani Rahiim

 

Taariikh Nololeedka Beeldaaje Xaaji Abdullahi Beeldaaje Maxamed Beeldaaje Ismaaciil

 

 

Muuqaalkii ugu dambeeyay ee Beelaadajaha

Beeldaaje Xaaji Abdullahi Beeldaaje Maxamed Beeldaaje Ismaaciil waxa uu ku dhashay tuulada Dhaadaar ee degmada Qandala, kuna taal dhulbuureedka sare, sanadkii 1910.

 

Aabihiis Beeldaaje Maxamed Ismaaciil waxa uu ahaa Beeldaajaha Cali Saleemaan, kaasoo ka dhaxlay Aabihiis Ismaaciil, ka ab, ka ab, iyagoo sida la ogyahay todoba (7) qarni ahaa Beeldaaje, dawlad kasta oo timaada oo isticmaari ah awood uma laheyn iney faragashato.

 

Beeldaaje Xaaji C/laahi waxa la dhashay a) Cali Beeldaaje oo ka weynaa, b) Xasan Beeldaaje, c) Maxamuud Beeldaeje. Cali oo ahaa curadkii dhaxalka lahaa markuu hanaqaad noqon lahaa ayuu geeriyooday, halkaas ayuu Xaaji C/laahi ku noqday (Waliyal Cahdi), saas daraadeed markuu aabihiis geeriyooday sanadkii 1926 dii, Xaaji C/laahi waxa uu noqday Beeldaajihii todobaad (7) ee Beesha Cali Saleemaan.

 

Xaaji C/laahi wuxuu yaraantiisii nasiib u yeeshay inuu ka mid noqdo ardaydii ugu horeysay ee Xaaji Maxamuud “Dharas”, kaasoo ah dugsi magaalda Qanadala caan ka ahaa. Sidoo kale Xaaji C/laahi wuxuu waxbarasho iyo safaraba u aaday Xamar iyo Yemen sanadadii 1930-35 kii.

 

Dhalinyaranimadii Beeldaajaha

Markii ay dowladii Fashiistiga ee Benito Musselini qabsatay Majeerteeniya, waxaa dhacay dagaal culus oo badda iyo bariga laga duqeeyey deegaanadaas, sida la ogyahay Beeldaaje Xaaji C/laahi iyo adeeradiis, Xaaji Cartan Ismaaciil iyo Siciid Ismaaciil waxa lagu eedeeyey in ay amarkii Governerka ka hor yimaadeen, dabadeedna waxa loo musaafuriyey xabsi ku yaal Xaafuun, oo markaas aheyd magaalada Soomaaliya ugu horumarsan, halkaasna waxa ay ku xiraayeen sanad.

 

1937-41 dagaalkii labaad ee dunida Beeldaajaha iyo Ugaas Yaasiin C/raxmaan, waxa ay ku howlanaayeen wax ka qabadka (xaaladaha deg dega oo Ingiriiska ku soo rogay Soomaaliya ee beegida raashinka), oo cunta la`aanta saameysey noloshii dadka.

 

1943-49 waxa uu ka mid ahaa Guddiyadii Ururka Leegada, S.Y.L.

1950, markii UN ku Talyaaniga soo cesheen, waxa uu ka mid ahaa Isimadii diidanaa ee doonaayey watayna figrada “Great Somalia” Soomaali in la isku daro. Isla sanadkaas 1950 waxaa la casriyeyey warshada kalluunka ee Qandala taas oo uu door weyn ka qaatay furideeda.

 

Beeldaaje Xaaji C/laahi wuxuu ahaa oday dhaqanka Soomaaliyeed iyo ku dhaqanka diinta Islaamka ku dheer. Waxaana lagu tilmaami jiray Isimada Gobolka ugu dhaqan adag.

 

1959 waxa uu ka mid noqday xildhibaanadii Soomaaliyeed ee la doortay, galayna baarlamaankii ugu horeeyey (Assemblea Nazionale Somala), waxaana laga doortay degmada Qandala. Wuxuu mar labaad soo galay baarlamanka 1964-69, halkaasna wuxuu siyaasada ku jirey toban (10) sano.

 

Wuxuu safaro badan ku aaday dalalka Yemen, Sucuudi Carabia, Kuweit, Bangaladesh, Shiinaha, Ruushka. Mareykanka, Yurub iyo Beitul Qudus intii ay gacanta ku heysey Urdun.

 

Wuxuu ka sheekeeyay in uu joogay Dallas (USA) maalintii la dilay John Kennedy madaxwaynihii maraykanka 23kii September 1963, halkaas oo uu u joogay wafdi ahaan.

 

Madax badan oo aduunka ayuu la kulmay,wuxuuna aaminsanaa midnimada Soomaaliyeed iyo ku dhaqanka diinta Islaamka.

 

Mudaddii burburka 1991-2004 wuxuu joogay  oo ku noolaa dalka Imaaraadka halkaas oo shaqo badan ka qabtay, dadwaynaha Soomaaliyeedna guud ahaan iyo gobolka Bari uu si gaar ah wax ugu raadin jiray. Waxa uu ka mid ahaa isaga iyo ugaas Yaasiin odayaashii aaday dalka Holland oo biyo galinta Boosaaso loo soo ogalaaday, soona saxiixay sanadkii 1994. Waxa uu ka mid ahaa Issimadii ( boqor Maxamuud iyo ugaas Yaasiin ) ee ka dhameeyay sheekha Sharja Al-qasim, garoonka Boosaaso in la dhiso.

 

Waxa uu ahaa nin nasiib badan oo waxa uu damco u hirgalaan. Waxa uu ka tegay 11 rag ah iyo 7 dumar ah iyo 3 ooryo Allaha u naxariisto Beeldaaje Xaaji C/laahi Beeldaaje Maxamed Beldaaje Ismaaciil.

 

F.G. Marxuumka waxaa lagu duugi doonaa magaalada Boosaaso ama degmada Carmo

 

Laga soo xigtay: Dr Yaasiin Faarax Cartan Beeldaaje

Qormadii Maxamed Farah Beeldaje

Daabacaadii AllPuntland.com

 

 TACSI:  MARXUUM BEELDAAJE XAAJI C/LAAHI BEELDAAJE -

ENG. ELMAN CALI AXMED WUXUU AHAA U OLOLEEYIHII NABADDA IYO XUQUUQDA AADA
Elman Cali Axmed "Aqoon La'aani Waa Iftiin La'aan"

Kadib bur burkii dalka ka dhacay, sharcigii iyo kala dambeyntiina la soo celin waayay ayaa waxaa saameysmay hay’ado u dooda nabadda iyo xuquuqda aadanaha, kuwaasoo uruuriya, isla markaana keydiya tacadiyada dalka ka dhacayay, welina ka dhaca, iyadoo dambiyadaas dadkii geystay lala sugayo marka dowlad dalka ka dhalato, cadaaladna ay ku shaqeyso.

Hay’adda nabadda iyo xuquuqda aadanaha ee Elman waxay ka mid ah hay’adaha aan badneyn ee iskood ugu adeega dadka, isla markaana isha ku haya tacadiyada dalka ka dhaca iyo dadka geystay, waxayna haatan heysaa kiisas fara badan oo ay uruurisay, kuwaasoo ay soo bandhigi doonti marka sharci iyo kala dambeyn la helo.

Hay’addan waxaa la aas aasay markeedii hore 1984-tii markaasoo ay ka shaqeyneysay howlo la xiriira dhinaca korontada, iyadoo lahayd xarumo ganacsi oo laga iibsan jiray qalabka korontada, waxaana aas aasay marxuum Eng. Elman Cali oo markaasi ka soo laabtay dalka Talyaaniga oo uu wax ku soo bartay, kadib qaran jabkii ayaa mar kale dib boorka looga jafay iyadoo markan ay u guntatay sidii ay u iftiimin lahayd magaalada oo laga bililiqeystay matooradii waa weynaa ee dabka siin jiray, waxayna lahayd matooro nabadda lagu soo celinayay oo daarayay nalal loogu magac daray nalkii nabadda (light for peace), iyadoo nalal lacag la’aan ah siin jirtay guryaha ay ku nool yihiin dadka danyarta ah, agoonta, masaajidyada, dugsiyada qur’aanka, School-lada, qadadka cagaarad (green lines) oo ahaa meelo laga maagay in la maro oo ay burcaddu dadka ku ugaarsan jirtay, ugana furan jirtay waxa ay heystaan.

Alle ha u naxariistee Eng. Elman waxaa uu kaalin mugdi leh ka qaatay iftiiminta magaalada, daryeelidda dadka taagta daran, isaga oo si gaar ah u kaalmeyn jiray caruurta Street Children-ka ah oo uu ka hor istaagi jiray in ay gacanta hoorsadaan oo ay dawarsadaan amaba ay ku kacaan falal mustaqbalkooda mugdi sii gelinaya, halku dhigyadiisii uu kula hadli jirayna waxaa ka mid ahaa tuugsi maya shaqo ahaa, qoriga dhig qalinka qaado, isaga oo kuwa maleeshiyooyinka ah ee hubeysan dhaqan celin u sameyn jiray, isla markaana tababar siin jiray, halka kuwa agoonta ah ee ciyaal darbi jiifka noqdayna u iibin jiray tool ay ku jiraan qalabka kabaha lagu dhalaaliyo ama baalasho, marka ay ka idlaadaana kuwo kale u iibin jiray, si ay u shaqeystaan, halkii ay ka dawarsan lahaayeen, iyadoo dhamaan dhaqdhaqaaqyadaas uu sameynayayna uu kali ku ahaa, yacni ma jirin hay’ad iyo dad kale oo garab ku siinayay haddii ay ahaan lahayd dhinaca maaliyadda amaba qalabka uu maleeshiyooyinka ku dhaqancelinayay.

Elman Cali Axmed oo ka dhex muuqda caruurtii uu gargaari jiray .

Eng. Elman isaga oo ku guda jira howlahaas uu bulshada u hayay ee wax tarka leh ayaa la dilay isagoo aysan jirin cid uu wax ka bi’iyay, waxaana toogtay shan nin maleeshiyo ah isagoo dhex lugeynayay Xaafadda Taleex ee degmada Hodan isla markaana gacanta ka haya canug yar oo agoon ah oo uu baar casho ka soo siiyay, kaasi oo haatan ka shaqeeya isaga oo soo koray Xarunta Elman, saacaduna waxay ku beegneyd xiligaas 7:30 fiidnimo, sida muuqatana wuxuu marxuum Elman u geeriyooday hadafkiisa oo ahaa in nabaddii iyo dowladnimadii la soo celiyo, isaga oo mar waliba u doodi jiray xuquuqda dadka dulman.

Waxaa jiray halku dhigyo codka maatida loogu magac daray oo ay ilaa maanta soo saarto hay’adda Elman, kuwaasoo lagu xusuusanayo halyey Maxamuud Cali Axmed (Elman) oo isagu soo gudbin jiray halku dhigyadaas, waxaana ka mid ah:

Maatidu waxay doonayaan:-

DOWLAD CAADIL AH, NABAD, XUQUUQ, XORNIMO SINNAAN IYO CADDAALAD

Maatidu waxay doonayaan in ay ka xoroobaan:

DAGAALKA SOKEEYE, DILKA, DHACA, BOOBKA, BILILIQADA, KUFSIGA, AFDUUBKA IYO ARRIMAHA QABIILKA

Maatidu ma doonayaan:

KU DANEYSTAYAAL, GUMEYSI, GUMEYSI DHAQAALE IYO FARAGELIN SHISHEEYE

Haddaba markii la dilay Elman, bil kadib (April 28, 1996) waxaa la ballaariyay hay’adda Elman oo xiligaas ku koobneyd howsheeda dhaqancelinta iyo iftiiminta magaalada, iyadoo u xuub siibatay hay’adda nabadda iyo xuquuqda aadanaha ee Elman (Elman Peace and Human Rights Center), bacdamaa uu Injineerka alle ha u naxariistee uu ahaa nin taageera nabadda, xuquuqda aadanahana u dooda, waxayna ku shaqeysaa oo ay ku taagantay wadadii uu ku socday Elman ee uu ka geeriyooday, waxayna haatan leedahay lix saldhig oo koronto siiya magaalada Muqdisho, isla markaana dhinaca kale ay ka howlgalaan 160 dhalinyaro ah oo markoodii hore ahaa maleeshiyooyin hubeysnaa oo la dhaqanceliyay.

Dhinaca xuquuqda aadanaha waxay ka qabatay howlo baaxad leh, iyadoo uruurisay kiisas badan oo la xiriira tacadiyo loo geystay dad aan waxba galabsan, waxayna la sugaysaa dowlad dalka ka dhalata iyo cadaaladda oo shaqeysa, waxayna hay’addu xiriir la leedahay hay’ado kale oo dhiggeeda ah oo iyana u dooda xuquuqda aadanaha, kuwaasoo ay ka mid yihiin Dr. Isma’il Jim’ale human Rights Organization, Isha Human Rights Organization iyo Kahro Human Rights Organization, waxayna dhamaantood ka mideysan yihiin oo ay u taagan yihiin sidii lagu gaari lahaa nabad iyo xuquuq dhameystiran oo aan cidna lagu xadgudbeyn, sida uu HOL u sheegay madaxa baarista dambiyada ee Xarunta nabadda iyo xuquuqda aadanaha ee Elman Md. Cali Shiikh Yaasiin (Cali Fadhaa).

Hay’adda Elman waxay leedahay labo naadi oo dhinaca Isboortiga ah oo kala ah K/cagta (wiilal) iyo K/Kolayga (gabdho). marka aan soo qaadano Kooxda K/Cagta ee Elman waa kooxda ugu awoodda badan xiligan kooxaha ka jira dalka, waxayna u taagan tahay Xulkii Qaranka Soomaaliyeed, bacdamaa uusan qaran jirin, iyadoo dhowr jeerna tartamo Isboorti oo heer gobol ah u tagtay dalal dibadda ah.

Si kastaba, qofkii wax tara dadkiisa iyo dalkiisa taariikhda baal dahab ah ayuu ka galaa, dadkiisana ma iloobaan, waxaana marag ma doonto ah in alle ha u naxariistee marxuum Elman Cali Axmed uu ahaa nin kaligii u istaagay wax ka qabashada dhibaatadii heysatay dadkiisa iyo dalkiisa, iyadoo uu aakhirkiina u geeriyooday sabab la xiriirta waxyaabihii fiicnaa ee uu sameynayay.NHA

Imaaraadka: Sheekh Zaa'id oo geeriyooday
 
Sheekh Saa'id oo geeriyooday
Imaaraadka waxay ka mid yihiin goobaha xagga ganacsiga adduunka caanka ku noqday
Dadweynaha Imaaraadka Carabta, erayga ah madaxweyne oo lagu sheego Sheekh Zaa'id waxay ula muuqataa mid caddaalad darro ku ah Sheekha.

Inta badan dadku waxay ugu yeeraan in uu yahay aabbaha dalka, waxana uu dalka soo hoggaamiyey xilli ay arrimaha dhaqaalaha iyo siyaasadduba is-beddelayeen isbeddelkaasoo aanan la malaysan karin markii uu dalkoodu dhalanayey.

Taariikh Sheekh Zaa'id

Sheekh Zaa'id Binu Suldaan Al Nahyaan waxa uu ku dhashay magaalada Abu Dhabi sannadkii 1918-kii, inkastoo aanan si sax ah loo haynin maalintii iyo bishii uu dhashay.

Dhallinyarannimadiisii, waxa uu Sheekh Zaa'id la soo qaatay qabiilka Bedu, halkaasoo uu ka soo bartay nolosha lama degaanka.

Waxa uu dowladda hoose soo galay sannadkii 1946 magaalada Al-Cayn. Iyadoo loo arkay qof dadka ku hoggaaminaya tusaalooyin, ayuu wuxuu kula dhaqmay qabaa'ilka habka wada tashiga iyo is-afgaradka.

Awoodda maamul

Sannadkii 1966-dii, waxa uu beddelay walaalkiis ka weynaa oo xukumayey magaalada Abu Dhabi.

Dugsiyo, isbitaallo, guryo iyo waddooyinka ayaa waxaa loo dhisay sii aad u weyn isagoo adeegsanayey lacagtii saliidda ee hore loo helay.

Sheekh Saa'id weaxa uu gacan ka geystay in ay xiriir sokeeye yeeshaan imaaradaha deriska ah, waxaana sidaas ku abuurmay dalka Imaaraadka Carabta ee Midoobay labadii bishii Disembar sannadkii 1971, halkaasoo Sheekh Saa'id uu madaxweyne u noqday Imaaraadka Carabta ee Midoobay.

Ilaa markaasi, dowladda keliya ee federaal ah ee guulaystay ee Carbeed ayey noqdeen Imaaraadka waxayna gaareen horumar weyn.

Deeqsinnimo

Imaaraadku wey soo adkaysteen waxaana ka mid ah waxyaabaha guushaasi keenay in uu Sheekh Saa'id u qeybin jiray Imaaradaha kala duwan saliidda ay qaniga ku tahay Abu Dhabi.

Magaalada Abu Dhabi
Abu Dhabi waxay ka mid ah caasimadaha ugu qur-qurxoon dunida carabta

Sheekh Zaa'id waxaa lagu tilmaamaa in uu guusheeda leeyahay wax kasta oo Imaaraadka ay ku faani karto marka laga soo billaabo beerista dhirta muhiimka ah ilaa dhaqankii Carbeed.

Dadka Imaaraadka carabtu waxay ogsoon yihiin in waayo ka mid ah taariikhdooda oo muhiim ahayd uu la dhammaaday geerida madaxweynehoodii ugu horreeyey ee Sheekh Zaa'id Binu Suldaan Al Nahyaan.

Taariikh nololeedkii
CABDULKADIR MOHAMED ADAN (Zoobe)1919-2002

Shakhsiyadii Zoobe


Cabdulkadir Mohamed Aadan (Zoobe), Wuxuu ku dhashay degmada Buula Burde, 1919. waxaana dhalay Wadaad caalim ahaa oo ku caan baxay Wanaaga iyo Caadilnimada intii uu xaakimka ka ahaa maxaakimta dalka taasoo ahayd sababtii loogu bixiyey Macalimkii (Xaqqa iyo cadaalada) ayadoo intaas u dheerayd Inuu kamid ahaa saraakiishii ugu darajada Sareysay Soomaaliya,

kana soo wada Shaqeeyey Badi dalkeena goboladiisa kala duwan Waqooyigiisa & koonfurtiisa Zoobe,Wuxuu ka Dhashay Reer wada (Ahlu-diin) ah oo iska soo dhaxleysay muddo Qarniyo ahba (khayr jaceylka,Sama falka,fidinta iyo faafinta diinta Islaamka).

Cabdulkadir M.Adan ( Z o o be ), waxaa uu yaraantiisii kusoo barbaaray Koonfurta Soomaaliya gaar ahaana Baydhabo-Muqdisho,wuxuu waxbarasho u aaday dalkaTalyaaniga oo uu ka soo dhameystay waxbarshadiisa Dugsiga Dhexe, Kadibna wuxuu waxbarasho sare u aaday Dalka Masar wuxuuna ka qaatay Qaahira shahaadada dugsiga sare 1954-tii

Cabdulkadir(Zoobe), asagoo ku jira (Al-Azhar Al-Sharif) ayaa waxaa Umaddii uu ka dhashay ay udoorteen inuu hogaanka u qabto Xisbigii Siyaasiga ahaa DIGIL & MIRIFLE (HDM)ee Soomaaliya. Cabdulkadir (Zoobe) intii taqiin oo dhami gaarahaan ragii ay Alazhar Isla dhiganayeen Sida Sheikh Abdulqani Sheikh Ahmed oo ahaa Wasiirkii Cadaalada ee Soomaaliya,

waxay ku Sheegeen in Zoobe uu ahaa ( Geesi wuxuu rabo aan la gabanayn, Runlow aan Been iyo Balan xumo Lagu sheegi karin iyo Rug cadaa siyaasi ah oo kuwada Idlayd Shakhsiyadiisa Sifihii Rageed oo idil iyo waxay Micno lahaan lahaydba.

Mowqifkiisa Diineed


Markii aan dib u raacno siduu C/Qaadir Zoobe ugu ekaan badnaa Sheekhii asaga Dhalay Aragti ahaan, dabci ahaan iyo diin ahaan intaba waxaan shaki galeynin inay dhab tahay xigmadda soomaaliyeed ee oraneysa (Soomaali Been way Sheegtaaye,Been kuma Maahmaahdo),Maadaama ay dhaheen Geed waliba Mirihiisuu dhalaa, Hadaba maadaama Aan gunta ku soo sheegnay shakhsiyadii caalimkii dhalay(Zoobe) Muslinimadiisa ka sokow Muxuu ahaa Mowqifkiisa Diineed?, Muxuuse ka yiri Kamaalu-diin Saalax?

(A) Zoobe wuxuu Quraanka bartay asagoo yar,wuxuu cilmiga Axkaamta ka bartay Culimadii ku caan baxday Cilmiga Axkaamta iyo Naxwaha ee ay ehel wadaaga ay ahaayeen Caalimkii Soomaaliyeed ee ( Sheekh Cabdu-raxmaan Zeylici) oo Abdulkadir Zoobe Qabiil Ahaan isu xigaan, Sidaa darteed waxaa lagu tilmaamaa inuu Garqaar u ahaa culimada diinta ee Ahlu suna waljamaaca,

Zoobe, sida uu u aaminsanaa in ( Fedelka Soomaaliya ) uu yahay Maslaxadda Ummadda ayaa wuxuu u aaminsanaa Islaamkuna inuu ku jiro Khayrkeeda,cadaaladeeda Cududeeda iyo Wadajirkeeda.intaba.

B) Zoobe, wuxuu (Gole) kastoo caalamiyeed Sida United Nation-ka iyo (Geed) Walboo Soomaaliyeed sida Gudigii Afka dalka uga qayb qaatay sidii uu ugu Gargaari lahaa Qadiyadiisa Diineed iyo mida qowmiyadiisa Carbeedba, wuxuu Qaali iyo Nafiisba u bixiyey Sidii ay Soomaaliya uga badbaadin lahaa Isticmaarka iyo Afkaartii ay wateen oo ahayd in Ummada Soomaaliyeed laga baabi’iyo afkoodii diimeed,

walow uusan ku guuleysan arintaas Maadaama Isticmaarku haystay Cadow Diin & mid Carbeed oo ayaga lashaqeeya,waxaana Tusaale inoogu filan canaantii uu Golaha Amaanka ugu jeediyey Gumeystayaashii wadanka Soomaaliyeed oo idil asagoo difaacaayo Danaha Carbeed & Diintiisa Islaamka ah.Arintaasi ayada ah waxaa ka bogan kara qofkii akhrista buugaagta taariikhdii hore Somalida,

Laakinse Waxaan usoo soo qaadaneyna Markhaati Madoonta ahaan Wixii uu ka dhahay (Mohamed Kamaal-udiin Saalax), oo ahaa Manduubkii Dowlada MASAR u fadhiyay Muqdisho 1957 dii,Qayb weyna ka gaatay Xuriyaddii Soomaaliya asagoo ku qoray (Buugiisii XQ), wuxuu ku bilaabay ammaan iyo Mahad cilin uu usoo jeediyay Zoobe hadalkii Adkaa iyo Khudbadii Uu ka jeediyay Golaha Qaramada Midoobay 1955-tii, Wuxuuna yiri Mudanaha Sharafta leh Abdulkadir Mohamed Adan (Zoobe) wuxuu u sheegay Qaramada Midoobay in Dowladaha Isticmaarka ee ( Ingiriiska iyo Fransiiskuba ) ay xooga saarayaan sidii loo homarin lahaa Afafka Afrikaanka ee Local-ka iyo sidii loo qori lahaa ,

Ayadoo ay taasi jirto hadana anaga Waxaan leenahay arintaasi ..MAYA..,ayagoo ay Xor u yihiin inay baraan Waxay rabaana ka Sameeyaan wadama ay leeyihiin ee ay gumeystaan hadana anaga ma rabno waxaan rabnaa Afka carbeed oo ah afkii diinteena,waxaa kale oo aan cadeyneynaa in Soomaali gudaheeda Aysan nooga heleynin wax wada Shaqayn ah oo ku saabsan arintaas.

Ambassador M. Kamalu-diin Saalax Khidhaabkiisa wuxuu meesha ka saaray in Dacaayadii ay faafiyeen kuwii u shaqeynaayey Isticmaarka ee kasoo horjeeday A r a g t i d a Zoobe,Kana dambeeyeen dilkii Shahiid Kamaalu-diin ee Bishii Apr. 16, 1956 dii ee ay Ku Sheegaayeen in Zoobe uu ahaa {pro-italian} aysan ahayn xaqiiqo dhab ah.

Ka akhri (Mudakiratu Kamalu-diin) ama (Somali QwX) Ch.2-Page 380.

Taariikhdiisa Siyaasadeed

(A) Intii Ka horeysay 1957

Cabdulkadir Mohamed Adan (Zoobe), wuxuu hoygii siyaasada ku biiray asagoo aad U da’yar, taasoo u suurta gelisay inuu noqday mid ka mid ah shakhsiyaadkii fara ku tiriska Ahaa ee aad uga dhex muuqday halgankii Xuriya Doonkii Soomaaliyeed, Wuxuu xubin ka Noqday 1940- kii ( Al-jamciya Al-khayriya Al- wadhaniya Al-Soomaaliya ), 1944- tiina Wuxuu xubin ka noqday Xisbigii (SYL),

- wuxuuna Ka baxay xisbiga (SYL), ka dib markii Asaga iyo Qaar ka mid ah Madaxdii Xisbigaasi ay isku khilaafeen Nidaamkii dalka lagu Maamuli lahaa, ayadoo uu Aaminsanaa ( Zoobe ) in dalka loo Sameeyo Dastuur iyo Nidaam ( Federal ) ah Ka hor intaan lagu Qamaamin Dowlad Soomaliyeed dhismaheeda, taasoo ay Ka biya diideen Madxadii(SYL). Sidaa darteena Zoobe Wuxuu Ku wareegay Xisbigii Digil Iyo Mirifle ee ( HDM ), walow qaar kamid ah Madaxdii ( SYL ) ay Isku dayeen inay ku Qanciyaan inuusan ka bixin Xisbiga hadana lagama guuleysan arintaasi asagoo ku adkeystay Afkaartiisa Federalka ahayd darteed.

(B) Kadib sanadkii 1957.


Sidaan horey ugu soo sheegnay qaybtii Ku saabsanayd Zoobe iyo Waxbarashadiisa Abdulkadir Mohamed Adan (Zoobe ) waxaa loo doortay inuu hogaamiyo ( HDM ), kadib Markii Leego ay ku dileen Ustaad Osman Mohamed Hussein oo ahaa Madaxii Xisbiga iyo Saanicii kii Federalka Soomaliya bishii May, 1952-dii

Zoobe oo watay Isla afkaartii iyo mabaadi’dii federalka ee loo dilay Ustaad Osman Uuna ahaa nin ay yaqaan reer Leego mabda’ adeegiisa,waxaa loo sameeyey shirqool aad loo Soo diyaariyey oo si toos ahna uga qayb galeen madaxdii sare ee leegada oo la rabay in lagu Khaarijiyo intuusan kasoo bixin QAHIRA,

waxaa arintaasi fulinteeda u xilsaarnaa labo qof Oo midi uu ahaa Sarkaal u dhashay NFD oo Muqdisho laga soo diray iyo Mid ka mid ah Ardadii Zoobe iskula jireen(Al-AZHAR), wuxuuna qorshuhu ahaa in la dilo habeenka Uu Baxayo haday suurta gal noqon weysana in lala beegsado inta u dhaxeysa marka uu (Room) Kiisa ka baxo iyo inta uusan Airport -ka Qahira,

-laakiin waxaa uu qorshihii fashilmay Markii Habeenkii ugu dameeyey ay latashi ugu tageen Sheikh Cabgulqani Sheikh Ahmed oo kamid Ahaa ardada AlAzhar, una sheegeen Qorshahooda, Sheikha oo Reer Bakool ahaa Kana soo Jeedo qoys culimaa’udiin ah oo aad looga yaqaano Gobolada (alta Jubba)oo idil ayaa wuxuu Ugu hanjabay in uu Booliska Masar u sheegi doono hadii ay Zoobe wax ku gaaraan Masar,Taasoo ka badbaadisay Dilkii loo soo Qorsheeyey, una suurta gelisay inuu si nabad ah uga Baxo Dalka Masar.

Zoobe (Ka hor 1957 iyo Kabib)

Ma aha inaan wax badan ka hadlo Siyaasadihii Zoobe ee (kahor iyo Kadib), maadaama ay horeyba uga hal dhaheen Rag badan oo isugu jira (Siyaasiyiin,i yo Wax Garad), ugu Qayma iyo Qadarin qoreen Qorayaal badan oo si Ziyaada la’aana Sifo Wanaagsani u siiyeen Suxufiyiin caan ku ah Siyaasada Soomaaliya,

wixii aan soo qaadanana Waa in yar ka mid ahin badan oo Sifihiisa & Siyaasad wanaagiisa ah waxaaba wax walba ka Qayma badan inuu ahaa Aabihii Federal doonka Soomaaleed oo si (Nabad waarta ) loogu helo Dalkeena ay Soomaalidu Sinaba uga fursan weyday inay raacaan maanta (Siyaasadiisii Federalka)oo Sideetan Jirsaday hadda,waxaanse xusid mudan si loogu wada bogto (Zoobe) Iyo Siyaasadiisa (Federalka) inay soomaalidu akhristaan Qoraalkii ( Nidaamka Federalka waa xalka keliya ee Soomaaliya) 1996 ee Ahmed Sheikh Biyooley oo asagoo soo xiganaya Suxufiyiin kale uu ku sheegay Inuu (Zoobe) Hadii uusan noqon Siyaasiga Koowaad ee lagu Tilmaami karo Geeska afrika inaan shaki uga Jirin inuu yahay Siyaasiga Mustawaha Labaad Guud ahaan Gobolka.

Si kastaba Ha noqotee waxaan laba Siyaasi oo soomaali u dhalatay ku Murmeyn in Diplomaasiyadii Zoobe ee ( Ka hor iyo Kadib ) inay qayb Libaaxeed ay ka qaadatay soo Dedejintii {Qaadashada xuriyada dalkeena, Isu keenidii & Mideyntii Soomaaliya,Maal Gelintii reer yurub Soomaaliya iyo Dib- udhiskii Goblada iyo Degmooyinkii Dalka,

Zoobe, Wuxuu Soomaaliya u Meselay shirar badan oo Caalamiyeed Carbeed iyo Afrikaaneed intaba,wuxuu heshiisyo badan la soo galay dowlado kala duwan oo natiijooyin kii kasoo baxay ay wax badan ka tareen Soomaaliya, wax badana ka badeleen noloshii dadka Dadka iyo deegaanada dalka, waxaan halkan ka xuseynaa Qayb kamid ah meelihii uu kasoo Shaqeeyey iyo Shirarkii heer Qaran uu Soomaaliya umasalay intii u dhaxeysay (1940- 1969)


Zoobe iyo Xilalkii uu Qabtay

1940 -------- Xubin Maamulka Aljamciyal Alwadhaniya Alsoomaliya.
1944 -
-------- Xubin Maamulka SYL.
1956 -------- Xubin Gudiga Sharci dejinta Soomaaliyeed.
1957 ---------Xoghayaha Xisbiga Dastuur Mustaqil Soomaaliya (HDMS).
1959 --------- Ku Xigeenka Madaxa Gudiga Sharci dejinta Soomaaliyed.
16. 04. 1960 - Xoghayn-Gudiga wada xaajoodka mideynta Soomaaliya.
22. 07. 1960 - Wasiirka Wasaarada Maaliyada - Soomaaliya.
27. 07. 1961 - Wasiirka Wasaarada Maaliyada - Soomaaliya.
14. 08. 1961 - Wasiirka Wasaarada Maaliyada - Soomaaliya.
15. 06. 1964 - Wasiirka Wasaarada Arimaha Gudaha - Soomaaliya.

 

Zoobe iyo shirakii uu Soomaaliya u Masalay

1954----------- United Nation : UTC New York.
1955 -----------United Nation : HDM New York.
01. 02. 1961 - Heshiiskii Iskaashiga Soomaaliya iyo EEC.
21. 02. 1961 - Shirkii Gudiga Dhaqaalaha United nation-ka Addis Ababa.
16. 04. 1961 - Shirkii Iskaashiga SomItalia ee Roma.
01. 01. 1962 - Shirkii (Pafmeca) Suuqa dhaqaalahaYurub-Addis Ababa.
19. 01. 1962 - Heshiishkii SomGermany ee Dhaqaalaha iyo Maalgelinta.
23. 06. 1962 - Heshiiskii EEC iyo Dowladaha Africa Bruxelles-Belgium.
15. 07. 1962 - Heshiiskii PAB Soomaaliya Bruxelles-Belgium.
14. 09. 1962 - Heshiiskii SomAmerican Plan -Washington-USA.
26. 12. 1962 - Heshiishkii Soomaaliya iyo bankiga Aduunka.
01. 12. 1963 - Shirkii AMS ee Washington -USA.


A. Zoobe, wuxuu safaro Howleed ku kala bixiyey in ka badan

Inta Kor Ku xusan oo dhammaantooda Fadliga (Diplomaasiyadiisii) darteed ay usoo jiideen Dalkeena guulo badan oola taaban karo, oo ay ka mid yihiin Mashruucii Dhismihii dekada Muqdisho,Mashruucii Wadada isku xirta Afgooye Iyo Baydhabo, Mashruucii Wadada Hargeysa- Burco Mashruucii kale ee isbitaalada dalka, gaar ahaan Muqdisho, Kismaayo iyo Baydhabo.


Zoobe, Sanadkii 1968- dii Asaga iyo Abdirizak Haji Hussein
Waxay furteen Xisbigii ( Dabka) , isla sanadkaasi Zoobe wuu ka waji dadbaday Siyaasada Soomaaliya, wuxuuna u jeestay dhinaca Ganacsigiisa, 21Oct 1969, Waxaa dalka ka dhacay Afgembigii Qoriga ee uu hogaaminaayey siyad bare,


Zoobe, Waji dadbashadiisii waxay dhamaatay horaantii 1980 Wuxuuna ku bilaabay Siyaadow Ka deg, 1988, wuxuu qabtay hogaanki i hore Mucaaradkii Siyaasada, 1989 kii wuxuu Qalin khad adag ku Saxiixey Bayaan loo magac daray Bayaankii ( Labada Webi ), Ayadoo April, 1989 Aasaasay SDM. Waxaana Hogaamiye looga dhigay Dr.Abdi Muse Mayow .


Abdulkadir M. Adan Zoobe, Wuxuu uga qaybgalay ( SDM )
Ahaan & Oday Soomaali ahaan intaba Dhammaan Shirarkii Dib-uheshiisiinta Soomaaliyeed ee ka dhacay (Gudaha & Dibada) oo ugu dambeeyey kii tuulada Carta, Kasokow qadiyada Qowmiyadiisa oo ay dulan ku hayeen Kuwo ay isku Diin Iyo Dal yihiin.........ayadoo ay Ka qo’nayd ( Nabadeynta ) dadka Soomaaliyeed darteed, Waxaana Ka mid ahaa shirarkii sida badan sababtoodaba asaga lahaa uuna sida aadka uga dhex muuqday kuwan hoos ku xusan :


1991 - Shirkii Jabuuti oo asaga loogu doortay madaxweyne ku xigeen.
1993 - Shirkii Dib-uheshiisiinta Soomaaliya ee Itoobiya - Addis .
1994 - Shirkii Dib-uheshiisiinta Soomaaliya Masar - Qahira.
1995 - Shirkii Dib-uheshiisiinta Soomaaliya Nairobi - Kinya.
1995 - Shirkii Dib-uheshiisiinta Soomaaliya (MCI) Jidda-S/Arabia.
1996 - Shirkii Dib-uheshiisiinta Soomaliyeed Sodare - Itoobiya.
1996 - Shirkii Dib-uheshiisiinta Soomaaliya Masar - Qahira.
2000 - Shirkii Dib-uheshiisiinta Soomaaliyeed Carta - Jabuuti.


Abdukkadir M. Aadan Zoobe wuxuu doonistii Rabi ku dhintay Bishan June, 24,2002 - Magaalada Roma ee dalka Talyaaniga, wuxuuna ifka uga Tagay (3) Wiil iyo (2) Gabdhood, waxaana la dhalatay (11) Rag ah iyo (5) Haween ah, wuxuuna ka dhintay laba Xaas oo la kala yiraahdo Ay (Faamay Aliyow
iyo Faaduma Guutaale)


Alla ha u naxariisto Zoobe
((((( Inaa lilaahi wa inaa ileyhi Raajicuun)))))

Waxaa soo Diyaariyey
Ahmed Rashid Sheikh Mohamed (Qul-Qule)


June 26,2002

Riverineland

maxanew.jpg
By Maxamed C/laahi Cali Tiriig
 
buuga.gifSaxiix buuga martida